De Slag in het Teutoburgerwoud

afbeelding van Rende van de Kamp

In het Duitse plaatsje Kalkriese, vlakbij Osnabrück, is de veronderstelde plaats van de Slag in het Teutoburgerwoud of de Varusschlacht zoals de Duitsers het zelf noemen. Deze slag vond plaats in 9 na Christus. De Romeinse legeraanvoerder Varus marcheerde door het Teutoburgerwoud en viel in een hinderlaag van een Germaans stammenverband geleid door de voormalige officier in het Romeinse leger Arminius. Arminius, in het Germaans waarschijnlijk Hermann (wat dan eigenlijk weer man van het leger betekent) was pas 26 jaar oud en behoorde tot de Germaanse stam der Cherusken.
Al generaties lang wordt in Duitsland geworstelt met de exacte lokatie van deze slag. Al eerder dacht men de plaats gevonden te hebben in de buurt van Detmold. Bij Detmold is dan ook een enorm standbeeld opgericht van Hermann, het zogenaamde Hermannsdenkmal. Dit standbeeld staat er nog steeds en is te bezichtigen en zelfs te beklimmen. Maar het is helemaal niet zeker dat de slag hier plaats heeft gevonden. De Duitsers zijn echter al heel lang op zoek naar de zin van hun bestaan en dus werd lang geleden bepaald dat de Slag in het Teutoburgerwoud hier wel plaats heeft móeten vinden. Een slecht uitgangspunt voor wetenschappelijke archeologie, maar Detmold en omgeving kon uitgroeien tot een cultusplaats van Duits nationalisme dat vooral in de jaren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog resulteerde in een ware bedevaart. Ook de dichtbij Detmold gelegen Externsteine verheugde zich in een grote belangstelling. Immers, Arminius werd uitgeroepen tot de Verlosser van het Romeinse juk, die door een enorme nederlaag toe te brengen aan de Romeinen ervoor zorgde dat uiteindelijk de Romeinen zich terugtrokken achter de Rijn. Een Verlosser dus en een Bevrijder en bovendien Stichter van Duitsland. Gemakshalve wordt voorbijgegaan aan het feit dat Arminius gewoon een Germaan was die diende in het Romeinse leger en dus feitelijk met zijn stamgenoten collaboreerde met de Romeinen en meehielp zijn collega-Germanen te onderdrukken, voordat hij om wat voor reden dan ook tot inkeer kwam en rebelleerde.
Een bezoek aan de Externsteine en het Hermannsdenkmal doet vermoeden dat het merendeel van de nazaten van de koene Germanen hetzelfde oordeel deel is geworden, de parkeerplaatsen bij de genoemde attracties blijven stil en leeg ondanks het goedkope parkeertarief van maar 2 Euro per dag. Een attractief aanbod dat Amsterdammers zou doen juichen, maar de Germaanse cultussen geen nieuw leven inblaast.
Nieuw archeologisch materiaal doet vermoeden dat de Slag iets verder naar het noorden heeft plaatsgevonden. Bij Kalkriese dus. Een museum en een soort park werden ter plaatse gebouwd om de nieuwsgierige bezoeker te onderwijzen. Maar ondanks het gratis parkeren is het ook hier verdacht stil. Weliswaar worden er hier soms themadagen gehouden met aangeklede nep-Germanen en -Romeinen, verder is niet zo heel veel te beleven op deze historische plaats. De oude man in het museum, met in tegenstelling tot de meeste Nederlandse musea een redelijke boekenwinkel, verzucht dat hij graag wat meer Nederlanders zou ontvangen. Begrijpelijk. En gastvrij.
Wat in ieder geval duidelijk wordt bij het bezoek aan Kalkriese is dat de slag waarschijnlijk meerdere dagen heeft geduurd en op verschillende plaatsen werd uitgevochten. Onwaarschijnlijk dat een zo gigantische Romeinse legermacht heel plotseling in een Germaanse hinderlaag liep. Alles werd van tevoren voorbereid en alleen al de aanwezigheid van zoveel Germaanse dapperen, afkomstig uit vele stammen, duidt op een lange voorbereiding. Immers, men had vroeger misschien wel veel gratis parkeerruimte, maar nog geen auto's en dus zocht men zijn weg te voet, over duistere bospaden en langs ongetemde rivieren. En dat kostte tijd.
Hoe dan ook, het is toch weer speciaal om aanwezig te zijn op een plaats waar een zo grote slag heeft plaatsgevonden. Na het bezoek aan Kalkriese vertrok ik dan ook stapvoets, met de auto, door wat er over is van het Teutoburgerwoud. Echter, na de Slag in het Teutoburgerwoud heeft er zich ook een Kaalslag van het Teutoburgerwoud voltrokken. Riep de Romeinse keizer nog jarenlang: 'Varus, waar zijn mijn legioenen?', ik betrapte mijzelf erop dat ik vanuit mijn geopende autoraam verzuchtte: 'Arminius, waar zijn uw bomen?' Akkerland met hier en daar een streepje bomen, smalle wegen door heuvelachtig land met hier en daar een boerderij of een vorstelijke villa met fraai aangelegde tuin is wat er overbleef van een duister en geheimzinnig woud even ten noorden van Kalkriese. De wouden en moerassen hebben plaats gemaakt voor economisch profijt.
Toch blijft het gebied dat vandaag Teutoburgerwoud heet een mooi gebied. Er is veel rust, aardige plaatsjes met vakwerkhuisjes, er zijn nog steeds mooie bossen en de grote toeristenstromen gaan om wat voor reden dan ook aan het woud voorbij. Een dagje Teutoburgerwoud met Kalkriese en Detmold op het programma is dan ook wel aan te bevelen voor de Nederlander op zoek naar zijn roots, want uit dit gebied komen ook de eerste Nederlanders. Even ten zuiden van het Woud de Bataven uit Hessen, maar ook veel andere stammen die eens in dit gebied rondzwierven kwamen deels in ons land terecht.
Degenen die liever eerst op internet kijken wat er te doen is:
http://www.kalkriese-varusschlacht.de/niederlaendisch/start.html

De website van het museum is ook in het Nederlands te lezen, dus zij die de taal van hun erg verre voorvaderen niet meer verstaan kunnen er toch op terecht.
Danke schön!